Twee seconden andermans ritme en rechtszaken sinds 2004: hoe de belangrijkste samplezaak is afgelopen

Het Duitse Bundesgerichtshof heeft een punt gezet achter een zaak die de rechters sinds 2004 bezighield: twee seconden ritme uit een track van Kraftwerk, gekopieerd in het nummer van een ander, gelden als geoorloofd gebruik. De grondslag is de uitzondering voor pastiche.

De uitspraak werd door het hof zelf bekendgemaakt in een persbericht uit Karlsruhe.

Naverteld is het verhaal simpel, voor de rechter eindeloos. Kraftwerk bracht in 1977 een plaat uit met de compositie Metall auf Metall. Twintig jaar later kopieerden de gedaagden daaruit elektronisch twee seconden van een ritmische sequentie en legden die als doorlopende lus onder de track Nur mir, die ze met zangeres Sabrina Setlur opnamen.

Vier rechtscolleges en dertien rechterlijke beslissingen

De eerste uitspraak in deze zaak deed de rechtbank in Hamburg al in 2004. Daarna wordt de opsomming bijna komisch: drie arresten van het gerechtshof, vier cassatie-uitspraken van het Bundesgerichtshof zelf, twee beslissingen van datzelfde hof om prejudiciële vragen te stellen aan het Hof van Justitie van de EU, een uitspraak van het Duitse constitutionele hof en twee arresten van het Hof van Justitie. Met die van vandaag erbij zijn het dertien rechterlijke beslissingen bij vier rechtscolleges.

Er zijn twee eisers, allebei lid van Kraftwerk. Een van hen overleed op 21 april 2020; in de procedure werd hij vervangen door zijn rechtsopvolgster. In het persbericht noemt het hof helemaal geen namen: de partijen zijn daar geanonimiseerd en worden alleen aangeduid als eisers en gedaagden.

“De uitzondering voor pastiches is geen vangnetbepaling voor alle gevallen, maar omvat werken die aan een of meer bestaande werken herinneren en daar tegelijk merkbaar van verschillen”, staat in het persbericht van het Bundesgerichtshof.

Het belangrijkste aan de uitspraak is niet het oordeel zelf, maar hoe het hof de grens beschrijft. Van pastiche is volgens deze uitleg sprake wanneer een werk beschermde elementen van andermans werk gebruikt, onder meer via sampling, om daarmee een herkenbare artistieke of creatieve dialoog aan te gaan. De vormen van die dialoog somt het hof op: openlijke navolging van een stijl, een hommage, en ook een humoristische of kritische herinterpretatie.

En dan nog apart: voor wie die dialoog zichtbaar moet zijn. Het volstaat dat het pastichekarakter wordt herkend door iemand die het bronwerk kent. Dus niet zomaar elke luisteraar, maar wie het origineel kent waaruit de elementen zijn overgenomen.

Waarom dit de dansmuziek raakt

De sample is een basisinstrument van house, disco en nu-disco, en juist daarom was deze zaak ruim twintig jaar lang hét knelpunt voor de hele scene. Het hof erkende dat het kopiëren van een ritmische sequentie wel degelijk ingrijpt in de rechten van de producent van het fonogram, de uitvoerende kunstenaars en de auteur: het is niet zo dat er ‘niets is gebeurd’. Maar sinds 7 juni 2021 kan zo'n ingreep rechtmatig zijn als het om een pastiche gaat.

De datum is geen toeval. Precies toen trad in de Duitse wet § 51a in werking, die de verveelvoudiging, de verspreiding en de mededeling aan het publiek van een openbaar gemaakt werk toestaat voor karikatuur, parodie en pastiche. De bepaling zet een Europese richtlijn om, dus moet ze in het licht daarvan worden uitgelegd — en juist voor die uitleg legde het hof deze zaak aan het Hof van Justitie van de EU voor.

Belangrijk is wat de uitspraak NIET afsluit. Ze gaat alleen over vorderingen die vanaf 7 juni 2021 zijn ingesteld — dus vanaf de dag waarop de bepaling over pastiche van kracht werd. Alles wat daarvóór ligt, valt buiten dit oordeel.

Eerder schreven we over een rechtszaak waarin de stem van een muzikant als een biometrisch kenmerk zou moeten gelden — de andere kant van dezelfde vraag: wat er in een opname aan de mens toebehoort.